Ynglŷn â’r Llwybr
Gan gychwyn yn Rhosty Coaltown, mae’r daith gylchol chwe milltir hon yn cynnig cyfle i fwynhau tirwedd hardd a hanes cyfoethog Betws a’i threftadaeth lofaol. Mae’r llwybr yn mynd drwy ganol y dref, heibio Eglwys yr Holl Saint a’r Orsedd, ac ymlaen ar hyd llwybrau gwledig tawel a thrwy hen safleoedd y diwydiant glo, gan gynnwys hen weithdai a pheiriannau. Ymhlith yr uchafbwyntiau mae coed derw hynafol, ffermydd traddodiadol a thaith o amgylch Parc Betws.
Mae croeso i gŵn ar y llwybr, ond rhaid eu cadw ar dennyn ger da byw ac mewn ardaloedd ffermio. Cofiwch lanhau ar ôl eich ci. Mae rhai rhannau o’r llwybr yn arw, yn fwdlyd ac yn gul, a gallant fod yn llithrig mewn tywydd gwlyb. Argymhellir gwisgo esgidiau cerdded cadarn.
1. O Coaltown i Arcêd Rhydaman
Dechreuwch yn Rhosty Coaltown cyn anelu am Arcêd Fictoraidd Rhydaman, sydd wedi’i chadw’n arbennig o dda. Agorodd yr arcêd ym 1898, ac mae’n un o dirnodau pensaernïol mwyaf nodedig y dref ac yn symbol parhaol o’r ffyniant a ddaeth yn sgil y diwydiant glo yn Ne Cymru.
Cafodd yr arcêd ei dylunio fel man siopa dan do, gan ddod â masnachwyr annibynnol a busnesau lleol ynghyd o dan ei tho gwydr cain. Creodd hyn ganolfan fywiog i’r gymuned lofaol a oedd yn tyfu’n gyflym.
Fwy na chanrif yn ddiweddarach, mae’r arcêd yn parhau i fod wrth galon Rhydaman, gan gynnig cipolwg prin ar dreftadaeth ddiwydiannol gyfoethog y dref.
2. Eglwys yr Holl Saint a’r Orsedd
Yn codi’n urddasol uwchben y dref, mae Eglwys yr Holl Saint yn nodwedd amlwg ar orwel Rhydaman, gyda’i phensaernïaeth drawiadol yn yr arddull Adfywiad Gothig.
Adeiladwyd yr eglwys rhwng 1911 a 1915 i wasanaethu’r boblogaeth a oedd yn cynyddu’n gyflym yn sgil y ffyniant glofaol. Cwblhawyd ei thŵr cloc trawiadol ym 1926 fel cofeb i’r rhai a gollodd eu bywydau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’r tŵr i’w weld o filltiroedd i ffwrdd ac mae wedi dod yn un o dirnodau mwyaf adnabyddus Rhydaman.
Mae’r eglwys yn adeilad rhestredig Gradd II, ac fe’i hadeiladwyd o garreg Fforest y Ddena, gyda manylion o garreg Caerfaddon.
Gerllaw mae Cylch Cerrig yr Orsedd yn Rhydaman, sy’n symbol o ddiwylliant a llenyddiaeth Cymru. Er ei fod yn debyg i heneb hynafol, mae cylchoedd yr Orsedd yn rhan o draddodiad llawer mwy diweddar, sy’n gysylltiedig â’r Eisteddfod Genedlaethol a seremonïau sy’n dathlu’r Gymraeg, barddoniaeth a cherddoriaeth.
Pryd bynnag y mae Rhydaman wedi cynnal Eisteddfod neu ddathliad diwylliannol o bwys, mae’r Orsedd wedi darparu’r lleoliad seremonïol ar gyfer anrhydeddu beirdd, cerddorion ac awduron.
Gwrandewch isod ar Jenifer Melony yn sôn am yr Orsedd a seremoni’r Eisteddfod.
3.1. Bonllwyn Green a Llwybr Calon Cymru
Wrth adael y dref ar ôl, mae’r llwybr yn dilyn Llwybr Troed 68/2 heibio Bonllwyn Green, lle mae’r dirwedd yn newid yn gyflym o strydoedd trefol i gefn gwlad heddychlon.
Mae’r cyferbyniad hwn yn adlewyrchu pa mor agos oedd diwydiant ac amaethyddiaeth yn cyd-fyw ar draws Dyffryn Aman. Roedd llawer o lowyr yn cadw tyddynnod neu leiniau rhandir, gan roi cyfle i’w teuluoedd ychwanegu at eu hincwm tra oeddent yn gweithio dan ddaear.
Wrth ymuno â Llwybr Troed Calon Cymru, un o lwybrau cerdded pellter hir mwyaf nodedig Cymru, byddwch yn dilyn llwybrau sydd wedi cysylltu ffermydd a phentrefi ers canrifoedd.
Mae’r caeau, y gwrychoedd a’r coetiroedd cyfagos yn gyfoeth o fywyd gwyllt, gan gynnwys bwncathod, barcutiaid coch a llu o flodau gwyllt yn ystod y gwanwyn a’r haf.
3.2. Croesi Afon Llwchwr
Wrth groesi Afon Llwchwr, dewch ar draws un o nodweddion naturiol mwyaf rhyfeddol De Cymru.
Mae’r afon yn tarddu’n uchel o dan y Mynydd Du, lle mae dŵr glaw yn diflannu i rwydwaith helaeth o ogofâu calchfaen cyn ailymddangos yn drawiadol yn Llygad Llwchwr. Ystyr yr enw Cymraeg yw “llygad y Llwchwr”. Mae’r ffynnon bwerus hon yn un o’r mannau lle mae dŵr yn ailymddangos yn naturiol ar raddfa fwyaf Cymru, ac mae’n nodi gwir darddiad gweladwy’r afon.
O’r fan hon, mae’r afon yn llifo am dros 30 milltir, gan ffurfio Aber Llwchwr, sy’n cael ei dylanwadu gan y llanw, cyn cyrraedd Bae Caerfyrddin.
Am ganrifoedd, mae’r afon wedi bod yn ffin naturiol ac yn adnodd hanfodol. Darparodd ddŵr i ffermydd, pŵer i felinau ac, yn ddiweddarach, gefnogaeth i’r diwydiannau trwm a ddatblygodd ar hyd ei glannau.
Chwaraeodd yr afon ran bwysig hefyd yn llên gwerin yr ardal, gyda’i dyfroedd tanddaearol dirgel yn ysbrydoli nifer o chwedlau traddodiadol Cymreig.
4. Fferm Gelli Gweirdy ar hyd Llwybr Troed Cyhoeddus
Mae’r llwybr yn parhau ar hyd llwybr mynediad cyhoeddus traddodiadol tua Fferm Gelli Gweirdy, gan ddilyn hawliau tramwy sydd wedi cysylltu cymunedau gwledig ers cenedlaethau.
Mae’r llwybrau hyn, a ddangosir fel llinellau dotiog gwyrdd ar fapiau’r Arolwg Ordnans, yn aml yn dilyn hen draciau a sefydlwyd ymhell cyn bod ffyrdd swyddogol yn bodoli.
Mae’r tir ffermio cyfagos yn dangos sut y parhaodd amaethyddiaeth yn rhan hanfodol o fywyd, hyd yn oed yn ystod anterth y diwydiant glo.
Roedd llawer o deuluoedd y glowyr lleol yn ychwanegu at eu hincwm drwy gadw da byw neu weithio’r tir gyda’r nos ac ar benwythnosau.
Wrth fynd drwy’r gamfa mochyn ac ymlaen tua’r de, sylwch ar y patrwm o wrychoedd, coed aeddfed a ffiniau cerrig sydd wedi newid cyn lleied dros y ganrif ddiwethaf.
5. Pont Droed Pontamman a Brwydr Rhydaman
Bu’r groesfan ym Mhontamman yn lleoliad un o benodau mwyaf dramatig hanes diwydiannol Cymru.
Yn ystod Streic Anthrasit 1925, gwaethygodd y tensiynau rhwng y glowyr a pherchnogion y pyllau glo yn dilyn diswyddo glöwr yng Nglofa Rhydaman. Ymledodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod lleol yn gyflym ar draws maes glo anthrasit, gan gynnwys tua 20,000 o lowyr yn y pen draw.
Daeth Pontamman yn ganolbwynt i wrthdaro rhwng y glowyr oedd ar streic a’r niferoedd mawr o heddlu a anfonwyd i’r dyffryn.
Bu gwrthdaro treisgar wrth i’r awdurdodau geisio hebrwng gweithwyr oedd wedi’u cyflogi i dorri’r streic i mewn i’r pyllau glo. Anafwyd llawer o bobl, a daeth y digwyddiadau yn benawdau cenedlaethol.
Er bod Streic Gyffredinol 1926 a ddilynodd yn aml yn cael mwy o sylw, mae llawer o haneswyr yn ystyried digwyddiadau Rhydaman yn un o eiliadau diffiniol cysylltiadau diwydiannol Cymru. Maent yn amlygu undod y cymunedau glofaol a’r caledi a wynebwyd wrth i’r diwydiant glo ddirywio.
Gwrandewch ar recordiad o Evan Williams, glöwr o Fetws, yn trafod streiciau’r glowyr ym 1925.
6. Hen Lofa Betws a’r Gweithdai
Mae’r ardal o amgylch Hen Lofa Betws yn adlewyrchu dros ganrif o newid diwydiannol.
Roedd Glofa Betws yn rhan o’r maes glo anthrasit cyfoethog a wnaeth Ddyffryn Aman yn enwog yn rhyngwladol am gynhyrchu un o lo mwyaf glân ei losgiad yn y byd.
Roedd y gweithdai a’r adeiladau peirianneg yn cefnogi’r gwaith cloddio drwy atgyweirio peiriannau, cynhyrchu offer a chynnal y seilwaith helaeth oedd ei angen dan ddaear.
Wrth i’r diwydiant glo ddirywio yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif, cafodd llawer o’r adeiladau diwydiannol ddefnyddiau newydd. Daeth rhannau o’r hen gyfadeilad diwydiannol yn weithdai ac unedau busnes, gan ddangos sut y gwnaeth yr ardal addasu yn dilyn cau’r pyllau glo.
Mae’r hyn a fu unwaith yn ganolfan brysur i ddiwydiant trwm wedi datblygu’n raddol yn ganolfan i fusnesau lleol llai, gan gadw olion gweladwy o’i threftadaeth lofaol.
7. Mynedfa Twnnel Betws a’r Olwyn Dorri Glo
Un o nodweddion treftadaeth mwyaf arwyddocaol y daith yw’r fynedfa wedi’i hailadeiladu i Dwnnel Glofa Betws, a agorwyd ym 1890, ynghyd ag olwyn dorri glo sydd wedi’i chadw.
Gyda’i gilydd, maent yn coffáu’r miloedd o ddynion a bechgyn a weithiodd dan ddaear mewn amodau anodd a pheryglus yn aml.
Yn wahanol i’r pyllau bas cynharach, roedd y twnnel yn galluogi glowyr i gyrraedd haenau dwfn o anthrasit drwy gerdded yn syth i mewn i ochr y bryn cyn disgyn ymhellach o dan ddaear.
Mae’r olwyn dorri glo a arddangosir yma yn cynrychioli’r broses raddol o fecaneiddio’r diwydiant glo yn ystod yr ugeinfed ganrif, wrth i beiriannau ddisodli llawer o’r dulliau torri â llaw a ddefnyddiwyd yn flaenorol.
Nid teyrnged i lowyr lleol yn unig yw’r gofeb, ond hefyd yn ein hatgoffa bod cenedlaethau o deuluoedd ledled Betws a Rhydaman wedi dibynnu ar y pyllau glo hyn am eu bywoliaeth.
Credyd delwedd: © Amgueddfa Cymru
8. Y Dderwen Fawr ac Afon Nant y Ffin
Wrth ymyl dyfroedd tawel Nant y Ffin saif un o dirnodau byw hynaf yr ardal: derwen mes di-goes odidog, gyda chwmpas o tua 6.2 metr.
Gall coed o’r fath fyw am sawl canrif, sy’n golygu y gallai’r dderwen hon fod wedi cyrraedd aeddfedrwydd ymhell cyn i’r Chwyldro Diwydiannol drawsnewid y dyffryn.
Mae’r rhan dawel hon o’r daith hefyd yn gysylltiedig â’r canwr Cymreig enwog Donald Peers, a anfarwolodd yr afon gyfagos yn ei gân “In a Shady Nook (By a Babbling Brook)”.
Ganwyd Peers gerllaw yn Rhydaman, ac roedd yn aml yn dathlu tirweddau ei blentyndod yn ei ganeuon Saesneg a Chymraeg. Helpodd hyn i gyflwyno harddwch Dyffryn Aman i gynulleidfaoedd ledled y byd.
9. Parc Betws a’r Daith yn Ôl i Coaltown
Mae rhan olaf y daith yn mynd o amgylch Parc Betws, lle ceir hanes annisgwyl.
Rhoddwyd y tir i bobl Rhydaman gan yr Arglwydd Dynevor ym 1903. Fodd bynnag, yn hytrach na dod yn barc cyhoeddus ar unwaith, defnyddiwyd y safle am flynyddoedd fel tomen sbwriel y dref.
Yn ystod dechrau’r 1930au, ymgymerodd gwirfoddolwyr lleol â’r dasg ryfeddol o drawsnewid y safle a oedd wedi’i esgeuluso yn fan hamdden. Crëwyd llwybrau, cyfleusterau chwaraeon a gerddi wedi’u tirlunio, i gyd drwy ymdrech y gymuned.
Heddiw, mae’r parc yn un o fannau gwyrdd mwyaf gwerthfawr Rhydaman, ac yn enghraifft o sut y gall penderfyniad a dyfalbarhad lleol drawsnewid tirwedd.
Mae gwelliannau diweddar, gan gynnwys ardaloedd newydd i fywyd gwyllt a gerddi synhwyraidd, yn parhau â’r traddodiad hwn o ofalu am y gymuned a’i hamgylchedd.
Mae cwblhau’r daith gylchol a dychwelyd tua Coaltown yn ddiweddglo addas i’r daith, gan gysylltu gorffennol diwydiannol yr ardal â’i hadfywiad modern. Mae’n daith drwy fwy na dwy ganrif o hanes rhyfeddol Rhydaman.
Credyd delwedd: © Casgliad Francis Frith
Cwestiynau Cyffredin
Mae croeso i gŵn ar y llwybr, ond rhaid eu cadw ar dennyn ger da byw ac mewn ardaloedd ffermio. Cofiwch lanhau ar ôl eich ci.
Mae rhai rhannau o’r llwybr yn arw, yn fwdlyd ac yn gul, a gallant fod yn llithrig mewn tywydd gwlyb. Argymhellir gwisgo esgidiau cerdded cadarn. Nid yw’r llwybr yn addas ar gyfer bygis na chadeiriau olwyn.
Os cerddwch ar gyflymder hamddenol, fel arfer bydd y daith yn cymryd tua dwy awr a phymtheg munud.